У часопісе «Полымя» (№11 за 2025 г.) змешчана падборка вершаў Ірыны Радзіхоўскай пад назвай «Было так спрадвеку». Назва падборкі не выпадковая. Гэта не проста цытата з аднаго з вершаў, але і ключ да разумення ўсёй мастацкай прасторы, якую стварае маладая беларуская паэтэса. У гэтых словах – адчуванне цыклічнасці быцця, непарыўнай сувязі часоў, таго спакойнага прыняцця вечных законаў, якімі жыве прырода і якімі павінен жыць чалавек, каб захаваць сябе ў віхурах гісторыі.
Перад намі — паэзія глыбокай унутранай працы, пазбаўленая знешняй эфектнасці, але напоўненая такой шчыльнасцю перажывання, што кожны верш успрымаецца як асобнае выказванне, і разам яны складаюцца ў цэласную карціну свету — таго свету, дзе камень памятае ледніковы перыяд, дзе стары куфар захоўвае «пахаронкі» і дзіцячую цацку побач, дзе восеньскі вецер не проста вые — ён «хінé чалавечыя целы ў танцы няўклюдна-нясмешным», а горад і вёска зраўноўваюцца перад тварам стыхіі.
Ірына Радзіхоўская належыць да таго тыпу паэтаў, для якіх важней не голасна выкрыкваць, а ўслухоўвацца. Яе вершы — гэта медытацыі, павольныя разгортванні думкі ад канкрэтнай дэталі да філасофскага абагульнення. Яна здольная ўбачыць у лісце, што «спалохана дрыжыць», цэлую драму жыцця і смерці, а ў старым куфры на гарышчы — матэрыялізаваны час цэлага пакалення. Пры гэтым яе паэзія глыбока нацыянальная, хоць пазбягае адкрытай дэкларатыўнасці. Яна ўваходзіць у чытача праз вядомыя вобразы: вышыванае палатно, грамнічную свечку, абрус даматканы, «трохкутнікі» і «пахаронкі», што ляжаць побач з вясельным вяночкам.
У падборцы, прапанаванай для аналізу, выразна акрэсліваюцца асноўныя тэмы творчасці Радзіхоўскай: час і памяць, чалавек і стыхія, крохкасць і трываласць, слова і маўчанне. Але галоўнае, што аб’ядноўвае ўсе гэтыя вершы, — адчуванне прысутнасці вечнасці ў штодзённым, таго самага «спрадвеку», якое робіць кожны момант часткаю вялікага цэлага. Як камень на ўзмежку, які «ведае ўсё», паэзія Ірыны Радзіхоўскай назірае за мітуснёй свету, але захоўвае спакой і веру ў тое, што сапраўдныя каштоўнасці не знікаюць — яны пераходзяць з пакалення на пакаленне, з вуснаў у вусны, з куфра ў сэрца.
Лірычную падборку адкрывае верш «Чарнее неба непрагляднай хмарай…» Перад намі — узор дакладнага і адухоўленага пейзажна-медытатыўнага верша, які фіксуе не проста змену пор года, а і стан пераходнасці, той хісткі момант, калі свет замірае перад тварам непазбежнай зімы. Ірына Радзіхоўская стварае палатно, дзе прырода надзеленая чалавечымі пачуццямі, а чалавек існуе ў непарыўнай сувязі з яе цыкламі. Рытм верша спакойны, нават замілавальны, што кантрастуе з драматызмам зместу. Адчуваецца ўплыў класічнай традыцыі (магчыма, настальгічная нота Арсенневай або філасафічнасць Таркоўскага), але гучанне застаецца цалкам сучасным. Паэтэса віртуозна працуе з персаніфікацыяй. «Зжаўцелы ліст спалохана дрыжыць» – гэты вобраз перагукаецца з фіналам, дзе ліст адарвецца і пачне «танец», ствараючы кальцавую кампазіцыю. Асабліва моцны вобраз сабакі: «Сабакам адзічэлым вые вецер» – у ім чуецца не проста гул, а жывёльны, першабытны жах, ад якога хаваюцца людзі. Цікава назіраць за апазіцыяй «чалавек — прырода». Людзі замыкаюцца ў дамах, іх цішыня – гэта абарона. Але аўтарка не дазваляе чытачу застацца ў гэтай цішыні. Яна паглыбляецца ў сны, свярджаючы: «Упэўнена расцёкшыся па свеце, / Кастрычнік расцякаецца па снах». Гэта выдатная метафара таго, што ад восені не схавацца, яна пранікае ў падсвядомасць, напаўняючы яе «трывогай і надзеяй» – двума вечнымі спадарожнікамі чалавечага духу.
Верш «Я — камень на ўзмежку гасцінца старога…» мае эпічную, амаль біблейскую скіраванасць. Ірына Радзіхоўская здзяйсняе смелы паэтычны ход: яна перадае голас не чалавеку, а каменю, які ляжыць на ўзмежку. Гэта карэнным чынам змяняе оптыку: перад намі — позірк з вечнасці на мітусню часовага. Ужо першыя радкі задаюць тон апавядальніка-старажыла: «Я доўга жыву і я бачыў так многа. / Да гэтага месца дайшоў з леднікамі». Геалагічны час сутыкаецца з гістарычным. Вобраз леднікоў – яскравая дэталь, якая адразу легітымізуе права каменя на суд над цывілізацыяй: ён памятае тое, чаго не памятае ніхто з жывых.
Кампазіцыйна верш будуецца на проціпастаўленні дзвюх рэальнасцей: свету прыроды, дзе пануе гармонія, і свету людзей, дзе пануе хаóс. Камень з аднолькавай дакладнасцю фіксуе «варожыя чорныя хмары» і «жытнёвага поля калоссе», але ў адрозненне ад чалавека, ён здольны адрозніць сапраўдны сэнс ад пустэчы. «І ў кожным зярнятку, расінцы на травах / Быў сэнс і карысць» — гэта своеасаблівы маніфест прыроднай мэтазгоднасці.
Найбольш трагічным і мудрым выглядае назіранне за чалавечай гісторыяй: «Вайной спусташаюцца сэрцы і хаты, / А ў кожным стагоддзі ствараюць салдатаў». Гэта не проста канстатацыя факту — гэта горкі парадокс, які камень назірае тысячагоддзямі. Ірына Радзіхоўская праз вусны каменя выказвае ідэю, блізкую да філасофіі экзістэнцыялізму: чалавецтва, ведаючы разбуральныя наступствы вайны, зноў і зноў узнаўляе механізм гвалту.
Але верш не быў бы такім моцным, калі б заканчваўся толькі гэтым пасылам. Ключавы момант — у заканчэнні, дзе камень прызнаецца: «І я ў чалавечнасць усё ж такі веру». Гэтае «ўсё ж такі» важыць надзвычай шмат. Гэта не наіўны аптымізм, а вера, выпакутаваная праз назіранне за пажарамі і войнамі. Яна грунтуецца на тым, што побач з разбурэннем заўсёды існавала каханне, надзея і ранішняе ззянне сонца.
Фінал верша вяртае нас да спакою: «Я — камень на ўзмежку. Вакол ходзяць людзі. / Было так спрадвеку. І вечна так будзе». Гэтыя радкі гучаць як заклінанне, як формула сусвету. У іх няма абыякавасці — у іх ёсць прыняцце свайго месца ў быцці.
Гэты верш — моцнае філасофскае выказванне пра сутнасць гісторыі і цану чалавечага існавання. Ён падымае аўтара ад простага пейзажнага лірыка да ўзроўню паэта-мысляра, які спрабуе зразумець, што ў гэтым свеце трывалае, а што — толькі адно імгненне. І адказ, знойдзены каменем, абнадзейвае: нават праз кроў і разбурэнні, зерне прарастае, расінка ззяе, а вера ў чалавечнасць застаецца.
Цэнтральнае пытанне верша «Спіць зямля. Горад спіць. Спіць кватэра…» сфармулявана з максімальнай прастатой і глыбінёй: «Што мацнейшае: свечка ці слова?» Гэтае пытання — не рытарычнае. У ім — спроба знайсці апору ў свеце, дзе нават «зорны пыл» пакрывае горад у сне. Аўтарка перабірае антытэзы: мудрасць і шаленства, след у вяках і імгненнае знікненне. Перамога агню здаецца канчатковай: «Сцерлі словы. Агарак забыты / На стале. Бо задзьмулі агонь». Што застаецца? Попел. І гэты вобраз асабліва кранае: «Попел шэры сабраны ў далонь». Далонь — чалавечая, цёплая, жывая. Магчыма, менавіта ў гэтым і хаваецца адказ на пастаўленае пытанне. Словы, сцёртыя агнём, ператвараюцца ў попел, але попел застаецца ў далоні. Памяць застаецца. Чалавек, які трымае гэты попел, — вось сапраўдны носьбіт сэнсу.
Ірына Радзіхоўская дэманструе дакладнасць назірання і ўменне знаходзіць новае ў, здавалася б, знаёмым пейзажы. Сведчанне таму — верш «Абдзірае калючае голле…» Ужо першы радок задае агрэсіўную дынаміку: «Абдзірае калючае голле / Позірк восеньскі стылых нябёсаў». Дзеяслоў «абдзірае» — надзвычай моцны, канататыўнае значэнне якога звязана з насіллем, пазбаўленнем абароны, аголенасцю. Позірк нябёсаў становіцца інструментам гэтага агалення. Цікава, што нябёсы тут — не проста фонавы вобраз, а актыўны суб’ект, які прымушае плакаць. «Тыя плачуць (і часта даволі)» – і гэта персаніфікацыя стыхіі стварае эфект сусветнага жалобнага абраду. Фінал верша нечакана змяняе рэгістр. Пасля ашалелага крыку ветру і пахіленых цел гучыць зварот да суразмоўцы: «Ліст чырвоны ўзяўшы — хай будзе — / Усміхнешся: “Не хлебам адзіным...”». Гэтая ўсмешка праз сілу – надзвычай беларускі, надзвычай чалавечы жэст. Цытата з Евангелля («не хлебам адзіным жыве чалавек») у гэтым кантэксце гучыць як выклік: няхай восень абдзірае, няхай вецер хінé долу, але ёсць нешта, што трымае нас вертыкальна. Чырвоны ліст у руцэ — гэта і прыгажосць, і напамін пра мінулае лета, і сімвал таго самага «не хлебам адзіным».
Верш «Стары куфэрак» — магутны парыў памяці, які ўздымае з небыцця цэлы свет. Ён карэнным чынам адрозніваецца ад папярэдніх твораў, хоць і далучаны да іх нябачнай сувяззю. Калі раней мы сустракаліся з філасофскімі роздумамі, сімвалічнымі вобразамі, медытацыямі, то тут — эпас, апавяданне, амаль рэквіем. Ірына Радзіхоўская стварае вобраз-архетып: куфар бабулі Агаты — гэта не проста скрыня з рэчамі. Гэта скрыня з часам, самаробны каўчэг, які захаваў рэшткі цэлага сусвету, — беларускай хаты, беларускай сям’і, беларускага ХХ стагоддзя з яго войнамі, стратамі і невынішчальнай любоўю. Верш пачынаецца з вобраза забыцця: «На гарышчы пакінутай хаты, / Коўдрай пылу надзейна ўкрыты». Пыл тут — знак занядбанасці, сінонім забыцця. Але гэта падманлівае ўражанне. Бо далей аўтарка разгортвае перад намі такую шчыльнасць жыцця, такую канцэнтрацыю лёсаў, што пыл здаецца толькі ахоўнай плеўкай, якая зберагла нешта даражэйшае за золата. Спіс рэчаў у куфры — гэта асобная паэма. Яго змесціва складаюць «вяночак вясельны» з засохлых кветак (знак маладосці, чысціні, пачатку), крыжык нацельны (вера, якая заставалася з чалавекам заўсёды), палатно для пасагу, вышыванае «ля лучыны сцюдзёнай зімою» (вобраз цярпення, працы, стварэння прыгажосці насуперак холаду і цемры), цацка-коцік, падораная татам (дзіцячы свет, які абарвала вайна).
Але ёсць у гэтым куфры і рэчы, якія нібыта ахоўваюць хату: кавалак грамнічнай свечкі (народная магія, што злілася з хрысціянствам), абрус даматканы (сімвал святочнасці, чысціні, парадку). І побач — «пяць “трохкутнікаў”, дзве “пахаронкі”». Гэтыя словы ўрываюцца ў апавяданне як выбух. Бытавыя назвы ваенных паведамленняў гучаць асабліва страшна менавіта ў гэтым шэрагу мірных, цёплых рэчаў.
Цэнтральны эпізод верша — сцэна за сталом: «Тры мужчыны сядзелі ў Агаты — / Муж Ігнат, Фадзей з Ванькам — сыны». Гэтае слова «сядзелі» цяпер гучыць як развітальнае. Яны сядзелі — і пайшлі. Іх больш няма. Але Агата чакала: «Іх вяртання ў малітвах чакала…» Гэтае шматкроп’е — цэлая жыццёвая драма, гады чакання, якія ніхто не здолее апісаць.
І ўсё ж верш не пра смерць. Ён пра жыццё, якое працягваецца. Бо ў куфры ёсць лялька, сшытая для Ганулькі, дачушкі Фадзея. Гэтая дэталь – наймацнейшая. Бабуля, якая страціла сына, шые ляльку для яго дачкі. Яна перадае цеплыню туды, у будучыню. І гэтая лялька — большы доказ перамогі над смерцю, чым любыя словы.
Фінал вяртае нас да вобраза куфра як ахоўніка: «Стары куфар старанна збярог / Успаміны бабулі Агаты, / Каб іх хтосьці даведацца мог». Гэтае «хтосьці» — мы з вамі, чытачы. Ірына Радзіхоўская бярэ на сябе місію быць тым, хто адчыняе куфар і дастае адтуль лёсы. Верш напісаны свядома простай мовай, блізкай да народнай. Няма складаных метафар, ёсць пералік, інвентарызацыя. Але гэтая прастата — найвышэйшая ступень майстэрства. Бо кожны прадмет у гэтым спісе — не проста рэч, а цэлы свет. Гэты прыём блізкі да паэтыкі «магічнага рэалізму», калі праз бытавыя дэталі прасвечвае трагічная гісторыя народа. Гэты верш, магчыма, — кульмінацыя ўсёй падборкі. Ён па-асабліваму кандэнсуе ў сабе ўсе ранейшыя тэмы і дае на іх адказ: самае моцнае ў свеце — не камень, не вецер, не агонь. Самае моцнае — чалавечае сэрца, якое памятае і любіць напоперак усяму.
Разгледжаныя вершы Ірыны Радзіхоўскай даюць падставу для таго, каб казаць аб фарміраванні самабытнага паэтычнага голасу, які арганічна спалучае глыбокую філасафічнасць з нацыянальнай сентыментальнасцю, а асабістае перажыванне — з калектыўнай памяццю. Нягледзячы на невялікі аб’ём падборкі, у ёй выразна акрэсліваюцца жанрава-стылістычныя і праблемна-тэматычныя дамінанты, якія дазваляюць казаць пра аўтарскую цэласнасць і пераемнасць адносна класічнай беларускай традыцыі. Паэзія Ірыны Радзіхоўскай набліжаецца да медытатыўна-філасофскага жанру, часта з элементамі прыпавесці або элегіі. Яна не проста фіксуе стан прыроды ці душы, а і разгортвае яго ў працяглую рэфлéксію, дзе пейзаж становіцца метафарай быцця. Так, у вершы «Чарнее неба непралітай хмарай» восеньскі малюнак перарастае ў разважанне аб часе, стратах і надзеі, а ў «Я — камень на ўзмежку...» геалагічны вобраз служыць асновай для роздуму пра гісторыю і чалавечую прыроду.
Стылістычна аўтарка спалучае традыцыйную версіфікацыю з элементамі свабоднага верша. Рытм яе вершаў, як правіла, захаваны, але ён гнуткі, падпарадкаваны інтанацыі жывога голасу. Аўтарка віртуозна выкарыстоўвае гукапіс (шыпячыя для перадачы шэлесту лісця, свісцячыя – для ветру), анафары («Спіць зямля. Горад спіць. Спяць кватэры»), эпітэты («калючае голле», «стылых нябёсаў», «драўляны стары»), якія заўсёды дакладныя і не пазбаўленыя сімвалічнай нагрузкі.
Асаблівае месца займае рэчавая дэталь. У вершы «Стары куфэрак» гэтая дэталь становіцца асновай кампазіцыі: праз пералік прадметаў (вяночка, крыжыка, палатна, цацкі, свечкі, абруса, пахаронак, лялькі) разгортваецца трагічная гісторыя сям’і і эпохі. Гэты прыём набліжае паэзію Радзіхоўскай да рэалізму з элементамі сімвалізму, дзе рэч ніколі не з’яўляецца проста рэччу, а заўсёды — знакам.
Час і памяць — цэнтральная тэма ўсёй падборкі. Яна раскрываецца ў розных іпастасях: гістарычны час (вайна, страты, лёс пакаленняў), прыродны час (змена пор года як метафара жыццёвага цыкла), метафізічны час, супрацьстаянне вечнага (камень) і імгненнага (ліст, слова)).
Мяжа і пераход — скразны матыў. Усе героі вершаў (ліст, камень, людзі, куфар) знаходзяцца ў памежным стане: паміж летам і зімой, жыццём і смерцю, памяццю і забыццём, гісторыяй і сучаснасцю. Вобразы «ўзмежка», «мяжы», «гарышча» падкрэсліваюць гэтую памежнасць.
Чалавек і стыхія — яшчэ адна важная тэма. Стыхія (вецер, холад, восень, вайна) паўстае як сіла, што выпрабоўвае чалавека на трываласць. Але чалавек у Радзіхоўскай не змагаецца са стыхіяй — ён яе перажывае, знаходзячы апору ў сабе, у памяці, у іншых людзях (матыў «збівання ў чародкі»).
Усе разгледжаныя вершы — не дэкларацыі, а менавіта разважанні. Яны пабудаваны як паступовае разгортванне думкі ад канкрэтнага вобраза да абагульнення. Так, назіранне за восеньскім лістом прыводзіць да пытання аб прыродзе надзеі, а позірк на стары куфар — да разваг аб сутнасці гістарычнай памяці.
Аўтарка часта выкарыстоўвае пытанні як стылістычны прыём: «Што мацнейшае: свечка ці слова?», «Што пакіне свой след у вяках?». Але яна рэдка дае прамыя адказы, пакідаючы чытачу права на ўласнае разуменне. Гэта і ёсць рыса сапраўднай філасафічнасці — не навязваць ісціну, а запрашаць да яе пошуку.
Паэзія Ірыны Радзіхоўскай глыбока ўкаранёная ў беларускім грунце. Але паэтэса не проста працягвае нацыянальную літаратурную традыцыю, яна пераасэнсоўвае яе ў сучасным кантэксце, дзе мінулае і сучаснае суіснуюць у адным мастацкім свеце. Калі ў класікаў прырода часта была сімвалам Бацькаўшчыны, то ў Радзіхоўскай яна становіцца яшчэ і сімвалам экзістэнцыйнага стану чалавека. Яе паэзія менш дэкларатыўная, больш камерная, але ад гэтага не менш нацыянальная.
Ірына Радзіхоўская паўстае як паэт-філосаф, для якога галоўнымі з’яўляюцца пытанні памяці, часу, чалавечай трываласці і годнасці. Яе паэзія – гэта медытацыя над беларускім лёсам, выказаная праз простыя, але глыбока сімвалічныя вобразы. Яна пазбягае гучных слоў, але дасягае максімальнай эмацыйнай і сэнсавай напоўненасці дзякуючы дакладнасці дэталі, шчырасці інтанацыі і арганічнай сувязі з нацыянальнай традыцыяй. Яе творчасць сведчыць аб жыццяздольнасці маладой беларускай паэзіі, якая здатная спалучаць класічную культуру вобраза з сучасным філасофскім пошукам.
Лявон ПАМЫСНЫ
